vvd logo

Liberalisme

Op mijn 14e werd ik bij het lezen van geschiedenisboeken gegrepen door de vrijheidsdrang van liberalen. En op mijn 16e werd ik lid van JOVD en VVD. Wat houdt liberalisme in? Door wie laat ik mij inspireren? En welke relatie ligt er met de provincie Utrecht?

Liberalisme

Inmiddels geef ik zo'n 20 jaar cursussen en trainingen over het liberalisme voor het opleidingsinstituut van de VVD, de Haya van Somerenstichting. En steeds meer kom ik tot de conclusie dat die krachtige diversiteit van het liberalisme moeilijk in een paar zinnen is te vatten. Eigen aan het liberalisme is dat er geen boek is waarin alles is vastgelegd. Liberalisme is een brede politiek-filosofische stroming die terug gaat tot theorieën uit de 15e/ 16e eeuw. Pas in de 19e eeuw worden die theorieën omgezet in een politieke stroming. En pas sinds 1885 kennen we in Nederland iets wat lijkt op liberale partijvorming. En een behoorlijke dynamiek daarin....Veel van de schrijvers die liberale politici inspireren, lieten of laten zich zelden tot een liberale politieke partij rekenen. Het liberalisme kent geen handleiding 'goed liberaal'. Binnen het liberalisme is wel een aantal centrale waarden te onderkennen:
- vrijheid, tot waar die van de ander wordt beperkt;
- verantwoordelijkheid, voor jezelf en voor anderen;
- verdraagzaamheid, die alleen maar wederzijds kan zijn;
- gelijkwaardigheid, van kansen in plaats van afdwingen van gelijkheid van mensen;
- sociale rechtvaardigheid om mensen te ondersteunen die het niet op eigen kracht redden.
Daarin is het individu van ultieme waarde: voor de politiek bestaat niets hogers. De politiek handelt in het algemeen belang en er zijn grondrechten die burgers verdedigen tegen machtsmisbruik door de overheid en die minderheden beschermen tegen meerderheden. Dat allemaal in een notendop.

Voor de rest draait het binnen het liberalisme om argumentatie voor of tegen standpunten. Dat zorgt er voor dat tegenstanders nog wel eens het gevoel hebben dat het liberalisme te weinig rotsvast is. Maar het zorgt er ook voor dat het liberalisme flexibel is, en de samenleving de ruimte kan geven om zich volgens eigen dynamiek te ontwikkelen. En daarmee is het liberalisme ondanks de eeuwenoude wortels een moderne politieke stroming, waarin we zelf onze doelen moeten bepalen en onze afwegingen moeten maken. Om het in het Engels te zeggen: you're your own man.

Inspiratie

Door wie laat ik mij inspireren?
Smith
Smith
Allereerst door Thomas Hobbes, omdat hij heeft gewezen op het cruciale belang van veiligheid voor individuen en de rol en het geweldsmonopolie van de overheid daarbij.
Door John Locke en Montesquieu omdat zij hebben beschreven dat die overheidsmacht moet worden ingeperkt en hoe dat kan.
Door Baruch de Spinoza omdat hij de noodzaak en onontkoombaarheid van vrijheid van godsdienst uiteen heeft gezet.
Door Adam Smith omdat hij niet alleen prachtig beschrijft hoe de vrije markt werkt, maar ook het belang van vertrouwen in elkaar en sympathie voor elkaar benadrukt. Anders werkt de markt niet.
Door Benjamin Constant die het belang van rechtstatelijkheid, het algemeen belang en de vertegenwoordigende democratie heeft geschetst.

Weber
Weber
Door John Stuart Mill omdat hij als geen ander een prachtig pleidooi voor individuele vrijheid en diversiteit heeft geschreven, de grenzen heeft aangegeven (zolang je een ander niet schaadt) en is opgekomen voor de rechten van vrouwen in een tijd dat dit niet gebruikelijk was.
Door Wilhelm Von Humboldt omdat hij op het belang van individuele ontwikkeling heeft gewezen.
Door Max Weber omdat hij de gevaren van bureaucratie heeft beschreven en heeft opgeroepen tot politiek leiderschap.

Door Karl Popper omdat hij meeslepend de 'open samenleving' heeft beschreven alsmede de risico's hoe makkelijk deze ten onder kan gaan als we haar niet beschermen.
Door Friedrich von Hayek omdat hij ultiem heeft neergezet hoe onhoudbaar het socialistische gelijkheidsideaal is.
Sen
Sen
Door John Rawls omdat hij ons een methode heeft gegeven om te proberen boven onze eigen belangen uit te stijgen als we discussiëren welke beslissing in het algemeen belang is.
Door Isaiah Berlin omdat hij erop heeft gewezen dat vrijheid niet alleen ruimte schept, maar ook een verplichting: om er bewust gebruik van te maken.
Door Ralf Dahrendorf omdat hij heeft gewezen op de materiële kant van vrijheid en het risico van een samenleving waarin een derde van de bevolking niet 'mee komt'.
Door Amartya Sen omdat hij ons heeft geleerd om in meervoud te spreken: vrijheden.

En zo zijn er nog vele, vele anderen die ik hier niet allemaal kan noemen. Wel wil ik Frits Bolkestein noemen omdat hij in Nederland heeft aangetoond dat je met het begrijpen van problemen in de samenleving niet in verbale platheden hoeft te vervallen. En Bert van den Brink, hoogleraar in Utrecht, die in zijn 'Tragedy of liberalism' mooi een spanningsveld voor liberalen beschrijft: we willen graag die open samenleving maar moeten haar soms sluiten voor levenswijzen die die openheid bedreigen.

Tot slot ben ik de afgelopen 25 jaar gevoed door tal van internationale en Nederlandse liberale politici die tegen politieke (ver)druk(king) in zich hard hebben gemaakt voor de liberale waarden. Omdat zij ervan overtuigd waren dat dat de enige manier is om een samenleving te besturen die ruimte biedt aan mensen om hun eigen leven te leiden. Omdat dat leven kostbaar is en we allemaal uiteindelijk terugvallen op onze eigen diepste overtuigingen hoe wij ons leven moeten besteden.

Wortels in de provincie Utrecht

Van Oldenbarnevelt in Amersfoort (W. Nabuur)
Van Oldenbarnevelt in Amersfoort (W. Nabuur)
Ook Utrecht heeft zo zijn liberale wortels. We zouden kunnen beginnen met de Utrechtse burgers die bisschop David van Bourgondië de stad uitzetten. Maar aardiger is het te noemen dat het ouderlijk huis van Johan van Oldenbarnevelt in Amersfoort staat. En het 17e eeuwse debat aan de universiteit van Utrecht tussen de aanhangers van Descartes en de (orthodox) gereformeerde dominee Voetius. Dat debat deed Voetius op een bepaald moment in druk verzuchten dat die moderne wetenschappelijke inzichten dan misschien wel klopten en de Bijbel niet, maar er was nog zoveel onzeker en waarom dan daarvoor foute zekerheden inleveren? Klinkt bekend? Dan natuurlijk de 18e eeuwse patriotten en de slag bij Jutphaas. In de 19e eeuw komen we dan ook de internationaal befaamde liberale filosoof Opzoomer tegen. En in de 20e eeuw heeft de provincie liberale grootheden gekend als Fockema Andreae en Vonhoff.